Historia Kopalni Jawiszowice rozpoczyna się na przełomie XIX i XX wieku, kiedy krakowski finansista Arnold Rappaport zlecił wykonanie odwiertów badawczych na terenach Jawiszowic. Przeprowadzone prace potwierdziły obecność wysokiej jakości pokładów węgla zalegających na stosunkowo niewielkiej głębokości.

Początek XX wieku przyniósł budowę szybów wydobywczych z wykorzystaniem nowatorskiej technologii mrożenia gruntu. Ze względu na niestabilne warstwy ziemi (kurzawka wodna – potocznie nazywana ruchomymi piaskami) podłoże było sztucznie zamrażane, co umożliwiało prowadzenie prac górniczych w warunkach porównywalnych do drążenia litej skały. Metoda ta należała wówczas do najnowocześniejszych rozwiązań inżynieryjnych stosowanych w europejskim górnictwie. Ostatecznie powstały dwa szyby: wydobywczy, dwuprzedziałowy „Andrzej III”, zgłębiony w latach 80. XX wieku do głębokości 740 m, oraz wentylacyjny, jednoprzedziałowy „Andrzej IV”, zgłębiony w latach 40. XX wieku do 455 m.

Podczas I wojny światowej kopalnię przejął okupacyjny zarząd austro-węgierski. Był to bardzo trudny okres dla górników pracujących pod władzą zaborcy. Zakład był wówczas nadmiernie eksploatowany w systemie rabunkowym, nastawionym wyłącznie na szybki zysk na potrzeby wojenne. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku kopalnia w Jawiszowicach stała się jednym z pierwszych państwowych zakładów przemysłowych odradzającej się II Rzeczypospolitej, symbolicznie wpisując się w proces odbudowy polskiej gospodarki i przemysłu. Kopalnia Brzeszcze-
Jawiszowice była jedyną państwową kopalnią węgla kamiennego w okresie II Rzeczypospolitej.

Lata 20. i 30. XX wieku były okresem dynamicznego rozwoju zakładu. Pomimo światowego kryzysu gospodarczego kopalnia była stale modernizowana, dzięki czemu we wrześniu 1939 roku należała do najnowocześniejszych obiektów przemysłowych tego typu w regionie.

W 1939 roku, po rozpoczęciu niemieckiej okupacji, kopalnia została włączona do koncernu Hermann Göring Reichswerke, a wkrótce znalazła się w bezpośrednim sąsiedztwie rozbudowywanej strefy niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady KL Auschwitz. Niemiecki zarząd kopalni, funkcjonującej już pod nazwą Jawischowitz, zaczął wykorzystywać więźniów
KL Auschwitz przydzielanych przez SS do pracy pod ziemią. Był to jeden z pierwszych przypadków w systemie niemieckich obozów koncentracyjnych i zagłady w Europie, w którym więźniowie byli kierowani do pracy w kopalni. Początkowo więźniowie z KL Auschwitz docierali do pracy pieszo. W sierpniu 1942 roku, na polach wsi Jawiszowice, Niemcy utworzyli na potrzeby kopalni podobóz KL Auschwitz-Jawischowitz. Był to jeden z największych i najcięższych podobozów KL Auschwitz, w którym przebywało nawet około 2500 więźniów.

W 1945 roku wycofujące się wojska niemieckie planowały zniszczenie infrastruktury zakładu. Dzięki działaniom miejscowych górników udało się jednak zapobiec wysadzeniu kopalni, co umożliwiło jej dalsze funkcjonowanie po zakończeniu wojny.

W 1949 roku władze komunistyczne skierowały do pracy w Jawiszowicach żołnierzy Wojskowych Batalionów Pracy – formacji przymusowego zatrudnienia, do której trafiały osoby uznawane przez państwo za „politycznie niepewne”.

Lata 50. i 60. upłynęły pod znakiem odbudowy oraz rozwoju zakładu po zniszczeniach wojennych. Najwyższy poziom wydobycia i największą wydajność kopalnia osiągnęła w latach 70. i 80. XX wieku.

W latach 80. kopalnia stała się również miejscem działalności ruchu „Solidarność”. W okresie  stanu wojennego zakład został zmilitaryzowany, a na jego terenie dochodziło do protestów i strajków górniczych, także pod ziemią, wpisujących się w ogólnopolski ruch walki o prawa pracownicze i demokratyczne przemiany ustrojowe.

Transformacja ustrojowa po 1989 roku przyniosła stopniową marginalizację zakładu. W kolejnych dekadach część zabudowy i infrastruktury kopalni była systematycznie wyburzana. Ostatecznie ostatnie maszyny KWK Jawiszowice zakończyły pracę we wrześniu 2019 roku.

Od lipca 2022 roku zarządzającym i prawnym opiekunem dawnej kopalni jest Fundacja Pobliskie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau. Obiekt zaczął funkcjonować pod nową nazwą jako Zabytkowa Kopalnia Węgla Jawiszowice, stając się skansenem górnictwa oraz miejscem muzealnym i edukacyjnym, otwartym na turystykę industrialną jako zabytek techniki.

Wiosną 2026 roku Zabytkowa Kopalnia Węgla Jawiszowice została przyjęta do dwóch międzynarodowych organizacji: Polskiego Komitetu Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego TICCIH (The International Committee for the Conservation of the Industrial Heritage – Międzynarodowy Komitet Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego) oraz ERIH (European Route of Industrial Heritage – Europejski Szlak Dziedzictwa Przemysłowego).