Pyrlik i żelazko – skąd wziął się symbol górników?

Na pewno go widziałeś. Dwa skrzyżowane narzędzia, trochę jak młotek i coś w rodzaju kilofa. Na czapkach górników w czasie Barbórki, na guzikach galowych mundurów, na mapach, na tablicach przy wjazdach do górniczych miast. U nas, w Jawiszowicach, znajdziesz go na budynku szybu Andrzej IV i w logo Zabytkowej Kopalni Jawiszowice.

Ten znak ma swoją nazwę. To pyrlik i żelazko. Wielu osób mówi o nim „młotek i kilof” albo „młotki górnicze”, i trudno się dziwić. Kto nie pracował pod ziemią, nie musi znać tych nazw. Ale warto je poznać, bo kryje się za nimi historia dłuższa niż historia większości polskich miast.

W tym wpisie opowiemy, czym były te dwa narzędzia, jak się nimi pracowało, skąd wziął się znak i jak trafił na mundury, herby i mapy. Na koniec powiemy, gdzie szukać go podczas zwiedzania naszej kopalni. Nie musisz znać się na górnictwie. Wszystko wyjaśnimy po kolei.

Co właściwie przedstawia znak górników

Znak składa się z dwóch narzędzi, które zawsze pracowały w parze. Jedno bez drugiego było prawie bezużyteczne.

Żelazko, czyli ostry klin na trzonku

Żelazko to stalowy klin długości mniej więcej od 12 do 30 centymetrów. Jeden koniec jest zaostrzony, żeby wbijał się w skałę. Drugi jest płaski i szeroki, żeby można było w niego mocno uderzać. Przez otwór w żelazku przechodził drewniany trzonek. Dzięki niemu górnik mógł trzymać narzędzie, nie narażając palców na ciosy młotka.

Na rysunku żelazko łatwo pomylić z kilofem. W prawdziwym kilofie zamachujesz się samym narzędziem. Żelazka nikt nie machał. Przykładało się je do ściany i uderzało w nie od tyłu.

Pyrlik, czyli ciężki młotek

Pyrlik, zwany też perlikiem, to górniczy młotek. Właśnie nim uderzano w płaski koniec żelazka. Niemieccy górnicy, od których polskie górnictwo przejęło wiele zwyczajów, mówią o tym znaku „Schlägel und Eisen”, czyli dosłownie „młot i żelazo”.

Dlaczego skrzyżowane

W znaku oba narzędzia leżą na krzyż. Dawniej wierzono, że narzędzia odłożone w ten sposób przynoszą szczęście i chronią przed złymi mocami, między innymi przed duchami, które według górniczych opowieści mieszkały w podziemiach. Dziś ten krzyż jest po prostu znakiem rozpoznawczym zawodu, ale jego korzenie sięgają właśnie tamtych wierzeń.

Jak pracowało się pyrlikiem i żelazkiem

Wyobraź sobie wąski korytarz głęboko pod ziemią. Nie ma prądu ani maszyn. Jest tylko światło lampki, twarda ściana przed tobą i dwa narzędzia w rękach.

Górnik trzymał żelazko w jednej ręce, za trzonek, i przykładał ostry koniec do skały. Drugą ręką bił pyrlikiem w płaską główkę żelazka. Uderzenie po uderzeniu, centymetr po centymetrze, odbijał kawałki skały, rudy albo węgla. Przesuwał żelazko, zmieniał kąt i znów uderzał. Tak przez całą zmianę.

Ta praca była powolna i bardzo ciężka. Ostrze żelazka tępiło się od ciągłych uderzeń o skałę. Tępe żelazka trafiały więc do kowala, który je ponownie zaostrzał. Bez kowala górnik nie mógłby pracować.

Narzędzie, którego „górnicy używają na co dzień”

O tym, jak ważne były te narzędzia, świadczy jedna z najsłynniejszych książek o górnictwie. W 1556 roku ukazało się dzieło „De re metallica” niemieckiego uczonego Georgiusa Agricoli. To potężny podręcznik górnictwa i hutnictwa, pełen szczegółowych rycin. Agricola opisuje w nim żelazko jako narzędzie, którego górnicy używają na co dzień.

Co się zmieniło

Z czasem pod ziemią pojawiły się materiały wybuchowe, potem młotki pneumatyczne, a w końcu ogromne maszyny urabiające. Pyrlik i żelazko powoli znikały z kopalń. Jako narzędzie pracy przegrały z techniką. Jako symbol przeżyły wszystkie te zmiany i mają się świetnie do dziś.

To zresztą ciekawe. Symbol zawodu nie pokazuje nowoczesnego sprzętu, tylko najprostsze, najstarsze narzędzia. Przypomina, że górnictwo zaczynało się od ludzkich rąk i ludzkiej siły.

Skąd się wziął znak górników

Pyrlik i żelazko jako symbol mają ponad 650 lat. Ich historia zaczyna się w średniowiecznych miastach górniczych środkowej Europy, gdzie wydobywano srebro i inne kruszce.

Najstarsze pieczęcie

Najstarsze znane przedstawienie tych narzędzi pochodzi z Kutnej Hory w Czechach, która w średniowieczu słynęła z kopalń srebra. Na najstarszej miejskiej pieczęci z 1327 roku widać młot i żelazko ułożone obok siebie. Dwadzieścia lat później, na pieczęci z 1347 roku, narzędzia są już skrzyżowane. W tym samym czasie podobny znak pojawia się w pieczęciach górniczych miast na terenie ówczesnych Węgier.

W XIV wieku obrazy związane z górnictwem były w Europie rzadkością. Dlatego te pieczęcie są tak cenne. Pokazują, że już wtedy pyrlik i żelazko były czymś więcej niż narzędziami. Oznaczały górniczą społeczność i jej dumę.

Na herbach, nagrobkach i kościelnych sprzętach

Z czasem znak rozszedł się po całej górniczej Europie. Trafił do herbów wielu miast, które wyrosły wokół kopalń. Pojawiał się na wejściach do sztolni, na budynkach kopalnianych i na nagrobkach górników. Umieszczano go nawet na przedmiotach kościelnych, które ufundowali górnicy. Wszyscy w okolicy wiedzieli wtedy, kto je podarował.

Kształt znaku przez wieki się ujednolicał, aż w końcu w Niemczech opisano go nawet w normie technicznej. Dziś niemal w całej Europie wygląda bardzo podobnie.

Na mapach

Znak ma też bardzo praktyczne zastosowanie. Skrzyżowane młotki to symbol kopalni na mapach. Jeśli na mapie turystycznej albo topograficznej zobaczysz mały znaczek z dwoma narzędziami na krzyż, wiesz, że w tym miejscu jest albo była kopalnia. Znajdziesz go nawet wśród ikon na telefonie: ⚒.

Do Polski przez górnicze tradycje

Polskie górnictwo przez wieki czerpało z doświadczeń górników z Niemiec, Czech i Węgier. Przyjmowało od nich słownictwo, zwyczaje i symbole. Pyrlik i żelazko stały się także naszym znakiem. Dziś trudno wyobrazić sobie bez nich Śląsk, Zagłębie czy Małopolskę Zachodnią.

Pyrlik i żelazko na mundurze górnika

Najczęściej widzimy ten znak na galowym mundurze górniczym. A mundur to osobna, bardzo ciekawa historia.

W Polsce pierwsze mundury górnicze wprowadzono w 1817 roku. Początkowo były to po prostu ubrania robocze. Z czasem stały się strojem odświętnym, zakładanym na uroczystości. Dziś czarny mundur galowy to dla górnika poważna sprawa. Ubiera się go na Barbórkę, na ważne rocznice i na pogrzeby kolegów.

Gdzie szukać znaku na mundurze

• Na czapce. Galowa czapka górnika to czako. Z przodu ma metalowe godło, czyli skrzyżowane pyrlik i żelazko otoczone wieńcem laurowym.
• Na guzikach. Ten sam znak zdobi guziki munduru. Jest ich 29. Ta liczba upamiętnia św. Barbarę, patronkę górników, która według tradycji zginęła śmiercią męczeńską w wieku 29 lat.
• Na sztandarach. Znak pojawia się też na sztandarach kopalń i górniczych organizacji.

Kolorowe pióropusze

Z boku czako sterczy pióropusz z kogucich piór. Podobno kiedyś służył jako miotełka do wymiatania drobnego gruzu z otworów strzałowych. Dziś jego kolor pokazuje, kim jest górnik:

Kolor pióropusza	Kto go nosi
czarny	górnicy
biały	technicy, inżynierowie i dyrektorzy kopalń
zielony	dyrektorzy generalni górnictwa
czerwony	muzycy orkiestry górniczej
biało-czerwony	kapelmistrz orkiestry
fioletowy	duchowni

Sam mundur jest czarny, z zielonymi akcentami. Czerń przypomina ciemność pod ziemią. Zieleń to tęsknota za lasami i polami, których górnik nie widzi podczas zmiany.

Barbórka

Najwięcej mundurów, a więc i znaków pyrlika i żelazka, widzimy 4 grudnia. To dzień św. Barbary, czyli Barbórka. Zwyczaj obchodzenia tego święta wykształcił się na początku XIX wieku na Górnym Śląsku. W kopalniach umieszczano ołtarze z wizerunkami i figurami patronki. Do dziś Barbórka jest jednocześnie świętem religijnym, zawodowym i rodzinnym. Są msze, akademie, przemarsze orkiestr górniczych i spotkania przy wspólnym stole.

Znak górników w Jawiszowicach

A teraz wracamy do nas. Jeśli przyjedziesz na zwiedzanie Zabytkowej Kopalni Jawiszowice, pyrlik i żelazko spotkasz w dwóch miejscach.

Na budynku szybu Andrzej IV

Pierwsze to budynek szybu Andrzej IV. Gdy będziesz na trasie zwiedzania, podnieś wzrok i poszukaj na nim skrzyżowanych narzędzi. To dobra zabawa szczególnie dla dzieci: kto pierwszy wypatrzy znak górników? Teraz już wiesz, co przedstawia i ile wieków historii za nim stoi.

W maszynowni szybu Andrzej IV mieści się dziś wystawa o Auschwitz III Monowitz i fabryce IG Farben. Opowiada o tym, jaką rolę odgrywał przemysł w czasie wojny i jak wyglądała codzienność więźniów. Obok dumy z górniczej pracy jest tu więc miejsce na pamięć o tych, którzy pracowali w kopalni pod przymusem.

W logo Zabytkowej Kopalni Jawiszowice

Drugie miejsce to logo Zabytkowej Kopalni Jawiszowice. Pyrlik i żelazko mówią w nim od pierwszego spojrzenia, że to miejsce wyrosło z górniczej pracy. To ten sam znak, który prawie 700 lat temu trafił na pieczęć Kutnej Hory.

Nasza kopalnia ma za sobą historię sięgającą 1903 roku, kiedy powstała kopalnia w Brzeszczach. W dwudziestoleciu międzywojennym Jawiszowice były pierwszą i jedyną Państwową Kopalnią Węgla w Polsce. Przez dziesięciolecia pracowały tu pokolenia górników. Dziś dwa zabytkowe szyby są pod opieką naszej Fundacji, a znak w logo jest ukłonem w stronę wszystkich tych ludzi.

Więcej o historii samej kopalni przeczytasz we wpisie Kopalnia, która wyprzedziła swoje czasy i na stronie Historia. A o tym, jak w tym roku upamiętniliśmy 11 listopada, opowiadamy we wpisie Biało-czerwona flaga na szybie Andrzej III.

Zobacz znak górników na własne oczy

Pyrlik i żelazko przeszły długą drogę. Od rąk średniowiecznego górnika, który centymetr po centymetrze odbijał skałę, przez pieczęcie i herby, aż po czapki górników na Barbórce i ikony na mapach. Dziś przypominają o ciężkiej pracy, solidarności i dumie ludzi, którzy zjeżdżali pod ziemię.

Zapraszamy na zwiedzanie z przewodnikiem. Wejdziecie do nadszybia szybu Andrzej III, zobaczycie zrąb szybu i zabytkowe maszyny wyciągowe, a w maszynowni Andrzej IV wystawę o Auschwitz III Monowitz. Po drodze wypatrzcie pyrlik i żelazko na budynku szybu Andrzej IV.

Zwiedzanie trwa około 1,5 godziny i obejmuje tylko budynki na powierzchni. Trasa jest odpowiednia dla dzieci od 7 lat, rodzin, szkół i seniorów. Aktualne terminy znajdziecie na stronie z biletami. Planujecie przyjazd z daleka? Zajrzyjcie do wpisu Oświęcim w jeden dzień – Auschwitz i zabytkowa kopalnia.